Het begint al voordat je opstaat. Heb je gekozen een wekker te zetten, vertrouw je je biologische klok of zie je wel wanneer je wakker wordt? Stel je hebt voor die wekker gekozen, snooze je die dan, draai je je nog even om of sta je meteen op? En als je dan eenmaal opgestaan bent, ga je dan ontbijten, haal je een koffie to–go of sla je het maar even over? En dit is dan nog maar de ochtend…  

Als mens ben je gelukkig in staat om veel keuzes onbewust te maken. Vooral als het gaat over dit soort ‘simpele’ keuzes. Sommige keuzes die je in je leven maakt zijn echter ingewikkelder, zoals het kiezen van een studie, baan of woning. Voor dit soort keuzes zijn meestal geen makkelijke voor de hand liggende oplossingen. Uiteraard zijn er mensen die vanaf hun achtste al wisten dat ze arts wilden worden… bofkonten. Maar ook zij kunnen er op latere leeftijd tegenaan lopen dat het toch niet was wat ze gehoopt hadden. Voor de meeste mensen zijn studie-, baan- of woningkeuzes best wel ingewikkeld. In ieder geval ingewikkelder dan het wel of niet zetten van je wekker.  

Het keuzeproces

Tijdens het maken van moeilijke keuzes ga je door periodes van twijfel, overmoed en uitstelgedrag. Het is dan ook geen wonder dat we keuzes maken lastig vinden. Ondanks het belang van het maken van keuzes, hebben weinig mensen er ooit training in gehad. De enige manier waarop je zeker geen spijt krijgt van een bepaalde keuze, is door de best mogelijke keuze te maken. Maar hoe maak je die dan?  

Een van de manieren om dat te doen is door een besluitvormingsproces te leren gebruiken – een proces dat je naar de best mogelijke oplossing brengt met een minimaal verlies aan tijd, energie en geld. Zo’n besluitvormingsproces vertelt niet wat je kunt kiezen, maar het laat zien hoe je kunt kiezen. Eén ding is zeker, dit proces zal moeilijke keuzes niet makkelijk maken: keuzes zijn moeilijk omdat ze complex zijn en niets of niemand kan die complexiteit laten verdwijnen (dikke bonus voor mensen die dit wel kunnen). Een effectief besluitvormingsproces focust op dat wat belangrijk is. Het stimuleert tot het verzamelen van informatie en begeleidt een onderzoekingstocht die nodig is om een bepaald dilemma op te lossen. Daarnaast is zo’n besluitvormingsproces ook eenvoudig, betrouwbaar, gebruiksvriendelijk en flexibel.  

Hulp bij het kiezen

Jou helpen bij het gebruiken van een besluitvormingsproces is wat we bij de Jonge Helden Academie doen. We ondersteunen, stimuleren en begeleiden je in je onderzoekingstocht. Om uiteindelijk een antwoord te krijgen op het dilemma waarmee je bij ons komt. We doen dit één dag in de week, samen met jou en je mede-helden.

En waarom nou ‘maar’ één dag? Omdat werken aan het maken van een keuze mentale inspanning kost. Bovendien is je brein in staat om op een, niet altijd bewuste, manier na te denken over je dilemma. Soms kun je bijvoorbeeld uren nadenken over …  (vul hier zelf maar wat in) en kom je nergens op, maar als je bijvoorbeeld even onder de douche gaat staan en er niet mee bezig bent, kun je ineens op een geniaal idee komen. Door je brein even een week de tijd te geven en rust te gunnen, kunnen bepaalde zaken landen. En heb je weer genoeg mentale energie om verder te werken aan hetgeen waarover je een keuze te maken hebt.  

Kortom, keuzes maken kan best moeilijk zijn. Maar als je eenmaal hebt geleerd en weet hoe dilemma’s te tackelen, dan kun je erop vertrouwen dat je de best mogelijke keuzes zult maken.   

Dit artikel is gebaseerd op het artikel ‘Smart choices’ (Hammond et al., 2015). 

Rachèl Wannet (Radboud Universiteit): persoonlijk ontwikkelingsjaar kan heel verstandige keuze zijn

Rachèl Wannet is senior marketing communicatie specialist van de afdeling Onderwijsmarketing bij Radboud Universiteit in Nijmegen. Ze helpt leerlingen van het voortgezet onderwijs bij de oriëntatie op hun studiekeuze. Dat kan zijn voor de eigen Radboud Universiteit, maar ook voor een andere opleiding. Of wellicht voor een persoonlijk ontwikkelingsjaar. Een neutrale kijk, in het belang van de persoon zelf. We vroegen Rachèl naar haar ervaringen.

Rachèl, wat houdt jouw functie precies in?

Bij Onderwijsmarketing denk je wellicht dat we vooral werven, maar dat is niet wat we doen. Samen met mijn collega’s zet ik me in om de juiste leerling naar de juiste plek te helpen. Dat kan bij ons op de universiteit zijn, maar ook bij een andere universiteit of een hbo-instelling. We schetsen een eerlijk beeld en proberen leerlingen na te laten denken over vragen als ‘Wie ben ik’,  ‘Wat wil ik?’ en ‘Welke schoolvakken vind ik leuk?’. We vertellen natuurlijk ook over de verschillen tussen het vwo en het hoger onderwijs, wat de studie en colleges inhouden, en wat het studentenleven zoal met zich meebrengt. Vandaaruit krijgt de leerling een betere kijk op wat goed past als logische vervolgstap.

Hoe komen jullie in contact met leerlingen?

We zijn al heel vroeg betrokken bij het studiekeuzeproces, vanaf de klassen drie en vier van het voortgezet onderwijs. De Open dagen zijn natuurlijk essentiële momenten bij de studiekeuze. Zo hebben we speciaal voor 4 vwo’ers een voorlichtingsdag waarbij de leerlingen naar onze campus komen. En natuurlijk is er onze Bachelor Open dag waar 4, 5 en 6 vwo’ers kennis kunnen maken met onze opleidingen en op het studiekeuzeplein deel kunnen nemen aan algemene voorlichtingen over het studiekeuzeproces. Het is bijvoorbeeld belangrijk om te laten zien en voelen wat het verschil is tussen vwo en een eerste studentenjaar.

We laten ook het verschil tussen hbo en universiteit zien. En bieden workshops aan waar de scholier gaat achterhalen wat bij hem of haar past. Die eerste oriëntatiestap van ‘wat vind ik nou echt leuk?’ wordt hier uitgebreid in besproken. En binnenkort komen we met een driedaags programma om startende studenten kennis te laten maken met de academische wereld. Het is belangrijk dat zij de sfeer proeven en dat mensen elkaar persoonlijk en fysiek ontmoeten. Dit effect kun je online niet bereiken. De Radboud Universiteit campus is klein en knus. Wil je per se naar de ‘grote wereld’ dan passen de universiteiten in het westen van ons land wellicht beter.

Hoe lopen de aanmeldingen in deze coronatijd?

Ondanks dat nu vrijwel alles online gaat, hebben we voor de Open dagen van de Radboud Universiteit heel veel aanmeldingen. Online aanmelden is wellicht ook wat laagdrempeliger voor de scholier en zijn/haar ouder en mensen durven makkelijk vragen te stellen in de schriftelijke chats. De evaluaties van degenen die zich oriënteren zijn ook goed. In de coronatijd denken veel 4- en 5 vwo’ers: volgend jaar kunnen we fysiek ook nog een kijkje nemen. Voor 6 vwo‘ers is het extra triest, want ze werken al 1,5 jaar online en kunnen niet meer naar een fysieke Open Dag of voorlichtingsbijeenkomst. Bij sommige leerlingen zal de twijfel over de keuze, die altijd al zo lastig is, in deze online tijd extra toenemen.

Waarom besteden jullie zoveel tijd aan leerlingen die misschien niet eens bij jullie gaan studeren?

Het maken van een studiekeuze is een lang en complex proces, waarbij het echt superbelangrijk is om je goed te oriënteren. We merken vaak dat vragen over wat je echt wilt en kunt worden overgeslagen. De kans op een verkeerde keuze is dan aanzienlijk. Het uitval- en switchpercentage op de universiteit is best hoog. Op hbo’s ligt dit trouwens doorgaans nog hoger. Die uitval komt vaak als men zich niet genoeg verdiept heeft in zichzelf en de studiemogelijkheden.

Stel een leerling weet echt niet wat hij of zij wil. Wat doe je dan?

De keuze is natuurlijk aan de leerling zelf. Maar een persoonlijk ontwikkelingsjaar kan een heel verstandige keuze zijn. Met een zinvolle invulling en professionele ondersteuning is dat zeker geen weggegooide tijd. Het kan juist superveel opleveren voor jouw leven. In deze belangrijke fase is het sowieso goed om stil te staan bij jezelf. Daar kun je in je latere loopbaan veel profijt van hebben. Dit geldt niet alleen voor leerlingen die de overstap willen maken naar een wetenschappelijke- of beroepsopleiding en het niet weten of veel keuzestress hebben. Eigenlijk is het zinvol voor elk persoon, ook voor mensen die een verkeerde studiekeuze hebben gemaakt.

Hoe besteden jullie aandacht aan zo’n persoonlijk ontwikkelingsjaar?

We bieden bij onze Open dagen onder meer sessies met het TussenjaarKenniscentrum. Deze onafhankelijke organisatie laat alle tussenjaaropties aan bod komen en bespreekt de kansen en risico’s. Ook werken we al een jaar of vijf samen met de Jonge Helden Academie. Vooral de systematische aanpak spreekt mij aan. Ze helpen mensen in een persoonlijk ontwikkelingsjaar met een studie- of loopbaankeuze. Dit kan een proces van een jaar zijn, maar kan ook enkele maanden duren, er is veel maatwerk mogelijk.

Je leert kennen wie je bent en wat je wilt. Een ontwikkelingsproces waarin je ook echt aan de slag gaat en waar een goed plan uit komt. Je gaat ook echt het werkveld in. Je komt er in contact met mensen die je verder kunnen helpen. Zo leert een scholier dus ook om zijn eigen netwerk in te zetten, iets dat heel waardevol kan zijn om erachter te komen welk werkveld jou leuk lijkt.  Een dergelijk programma is echt een waardevolle aanvulling op het onderwijs. Op onze 4-vwo dag verzorgt Jonge Helden Academie een onderdeel met interactieve spellen. Ook hebben ze colleges gegeven over gedrag van jongeren.

Hoe betrekken jullie de ouders erbij?

Op de Open dag spreken we natuurlijk veel ouders. Ook is de Jonge Helden Academie hier met een aantal ouders aan de slag gegaan. Ouders hebben immers een belangrijke invloed op het studiekeuzeproces van hun kind. Ouders beseffen zich dat vaak niet. Maar jaar in jaar uit blijkt dat uit verschillende onderzoeken; eerstejaars studenten vinden hun ouders de belangrijkste begeleider in hun studiekeuzeproces. Bij onze voorlichtingsavond voor ouders verzorgt de Jonge Helden Academie ook sessies voor ouders van studiekiezers waarbij ze ouders handvaten geven bij de begeleiding.

Heb je je diploma op zak of ben je klaar met je studie, maar heb je nog geen idee wat je nu wilt doen? Of ben je bijna klaar me je studie en weet je niet welke baan bij jou past? Een tussenjaar kan je de tijd en ruimte geven om te bedenken wat jij graag wil doen met je toekomst en hoe je jezelf verder kunt ontwikkelen. Wie ben jij? Waar ben jij goed in? Waar liggen jouw interesses? En waar word je echt blij van?

De Jonge Helden Academie begeleidt je bij jouw persoonlijke ontwikkeling en bij het maken van de juiste keuze voor een opleiding of een leuke baan. Je bent op een vaste dag per week bij de Jonge Helden Academie en op andere dagen doe je gericht ervaringen op. In een groep van maximaal twaalf deelnemers werk je op jouw manier, in je eigen tempo en onder professionele begeleiding aan je persoonlijke ontwikkeling. Je onderzoekt wat voor jou belangrijk is en wat bij jou past als vervolgstap. Je doorloopt een gevarieerd en intensief traject dat helemaal op maat gemaakt is voor jou. Een ervaring waar je je hele leven plezier en profijt van hebt.

Meer info en aanmelden

In september start de nieuwe ronde voor het volgen van een persoonlijk ontwikkelingsjaar bij de Jonge Helden Academie. Je kunt je hier nog altijd voor aanmelden via www.jongeheldenacademie.nl

Wil je eerst meer weten? Neem dan contact op met ons op via:

E: info@jongeheldenacademie.nl
M: 06-52614661 (Rogier)

Extra informatie over de Jonge Helden Academie vind je ook op:

https://jongeheldenacademie.nl/jha-voor-16-23-jaar/

https://jongeheldenacademie.nl/jha-voor-23-26-jaar/

Peter van Mulkom (voorzitter ROC Nijmegen): “Studiebegeleiding vraagt om maatwerk, tussenjaar dus ook”

Hoe staat het ervoor met de doorstroming en uitval in het mbo? En welke rol kan een tussenjaar hierbij spelen? We vroegen Peter van Mulkom, voorzitter College van Bestuur ROC Nijmegen, naar zijn visie op de ontwikkelingen.

Peter, hoe kijk je aan tegen het fenomeen tussenjaar?

Ik vind dat je een tussenjaar niet standaard moet stimuleren. Anders zit er in het onderwijssysteem iets fundamenteel niet goed. Een tussenjaar is een beetje een modewoord geworden. Het mag geen doel op zich zijn. Je moet het niet institutionaliseren. Het is ook lang niet altijd succesvol. Een tussenjaar kan een risico zijn. Zeker als de achterliggende problematiek onvoldoende wordt gezien of als het teveel beschouwd wordt als een normaal situatie om je keuzebeslissing uit te stellen. Anderzijds moeten scholen ook niet denken dat ze het monopolie hebben. Zij moeten open staan voor de mogelijkheden van tussenperioden.

Hoe gaan jullie hiermee om bij ROC Nijmegen?

Uiteindelijk willen we leerlingen op het spoor zetten naar een diploma. Het is de taak van het onderwijs om de overgang van voortgezet onderwijs naar vervolgopleidingen zo vloeiend mogelijk te laten verlopen. En vervolgens de begeleiding van leerlingen zoveel mogelijk zelf te organiseren. Wij werken hier bewust aan door maatwerk te leveren. Daarnaast schakelen we met enkele externe specialisten die het over kunnen nemen als de leerling om wat voor reden dan ook niet bij ROC Nijmegen past. Als ze hier even niet gedijen kunnen ze gebaat zijn bij een aparte setting. Het belang van de leerling staat voorop. Het is goed om hierin samen op te trekken.

Hoe zit het met de uitval in het onderwijs?

De uitval is te hoog, op alle onderwijsniveaus. Bij het mbo ligt het percentage voortijdige schoolverlaters hoger dan bij het hbo. Bij de hoogste mbo-niveaus 3 en 4 ligt dit landelijk op circa 3%, bij niveau 2 stijgt het al naar 9% en bij niveau 1 naar maar liefst 21%. Dat is veel te hoog. Bij Vavo is het 9%. Bij ROC Nijmegen ligt de gemiddelde uitval circa 10% onder het landelijk gemiddelde. We zitten ook ruim onder de landelijke norm.

Dit onderwerp is één van onze speerpunten en krijgt dan ook de hoogste prioriteit. Elke jongere die uitvalt is er één. Iedereen verdient respect en aandacht. Uitval is een groot risico. Zeker als er vanuit het thuismilieu weinig stimulans is. Dit kan leiden tot ongewenste effecten.

Hoe komt het dat er zo’n hoge uitval is?

Er zijn allerlei oorzaken mogelijk. Vaak zijn leerlingen in het voortgezet onderwijs onvoldoende voorbereid op de vervolgopleiding. In het middelbaar onderwijs moeten ze al vroeg een keuze voor een richting maken, terwijl ze er vaak nog niet aan toe zijn. Daarnaast speelt ook dat we als school heel direct te maken met maatschappelijke problemen bij jongeren. Drank, drugs, seksueel misbruik, eenzaamheid, depressieve neigingen. Je schrikt er echt van als je de cijfers ziet. En nog meer als je merkt dat het ook op jouw school aan de orde is.

Bij ROC’s heb je over het algemeen te maken nog zwaardere vraagstukken dan bij het hoger onderwijs. Ook zijn er kansarme jongeren, bijvoorbeeld omdat ze een beperking hebben, gelabeld zijn, met een rugzakje vanuit het vmbo zijn overgestapt of uit een kansarm milieu komen. Het wordt steeds complexer. Als onderdeel van de samenleving nemen we hierin onze verantwoordelijkheid.

Wat kan er gedaan worden om minder uitval te hebben?

Als de gap tussen vmbo en mbo te groot is, dan moeten onderwijsinstellingen zich inspannen om deze te verkleinen. Vmbo’ers moeten in een vroegtijdig stadium geïnformeerd worden over de vervolgmogelijkheden en gemotiveerd worden om hier bewust mee bezig te zijn. Als ROC Nijmegen werken we hier actief aan, samen met de voortgezet onderwijsinstellingen in de regio. Meer structureel op landelijk niveau speelt dat de vroege keuze voor een richting veel extra uitval kan veroorzaken. Het hbo hanteert het concept van een bredere bacheloropleiding. Op het mbo zou dit wat mij betreft als vertrekpunt ook een goede ontwikkeling kunnen zijn. Breed beginnen, inzetten op generieke skills en persoonlijke ontwikkeling, en smal eindigen, meer gericht op de B van Beroep. Studenten hebben dan meer tijd om zich breed te oriënteren. Waar wij vooral op inzetten is maatwerk.

Hoe werkt de begeleiding op maat bij ROC Nijmegen?

Ons expertisecentrum speelt hier een centrale rol. Iedere student heeft een eigen studieloopbaanbegeleider. Dit is een docent die bijhoudt hoe het gaat met het verloop van de totale opleiding van de leerling. Deze blijft in contact met de leerling en de ouders of verzorgers. Als er problemen zijn met de voortgang kijken ze samen naar de oorzaak en mogelijke oplossingen om van de studie een succes te maken. De school waar de leerling vandaan komt geeft vaak al informatie aan ons door. Deze komt in een doorstroomdossier dat we doornemen in een intakegesprek. Met deze informatie kijken we samen naar de manier van leven en leren van de leerling. Zo krijgen we op tijd een beeld van dingen die je opleiding lastiger kunnen maken. Onze studiebegeleiding noemen we begeleiding op maat.

Is er in het onderwijs voldoende aandacht voor talentontwikkeling?

Wat mij betreft mag hier veel meer focus op komen. Immers, zo’n 60% a 70% van je succes hangt af van je talent. Het is juist belangrijk dat leerlingen hun algemene skills goed ontwikkelen. Je ziet dat er ook in het bedrijfsleven steeds meer belang wordt gehecht aan talentontwikkeling. Steeds meer organisaties werken met een soort skills paspoort. We hebben zelf sinds kort ook een Talentlab: een plek waar studenten kunnen werken aan ‘buitengewone’ projecten, ideeën, initiatieven van zichtzelf of uit het werkveld, als aanvulling op hun lesprogramma.

ROC Nijmegen werkt samen met de Jonge Helden Academie? Wat spreekt je aan in hun aanpak?

Ik leerde ze kennen bij een workshop en was meteen onder de indruk van hun pedagogische begeleiding van leerlingen in een tussenjaar. Ik vroeg me eerst af: wat doet zo’n club nou precies? Vangen zij aan de achterkant jongeren op die op school niet goed gedijen? Of doen ze juist meer? Ik was hier nieuwsgierig naar. Het mooie van de Jonge Helden Academie is dat ze heel ambitieus zijn ingesteld. Ze denken vanuit een positief mensbeeld. De aanpak dwingt om aan jezelf te werken. Ze doen het volledig op maat. Er zijn diverse andere tussenjaarinitiatieven die meer van hetzelfde bieden, en vooral gericht zijn op hulp bij studie- of beroepskeuze in plaats van persoonlijke ontwikkeling. Jonge Helden Academie kijkt naar wat het beste is voor de persoon, ook al komen ze uiteindelijk niet bij hen in het traject. Zo kunnen we objectief en constructief met elkaar samenwerken.

Heb je een voorbeeld van een leerling die na uitval bij ROC Nijmegen naar de Jonge Helden Academie is gegaan?

Ja, een student van 17 jaar die bij ons was uitgevallen is via de reclassering bij de Jonge Helden Academie gekomen. In een groep van twaalf deelnemers is hij hier prima begeleid. De uitkomst is dat hij een onlangs een profcontract heeft ondertekend bij NEC Nijmegen. Zelf zegt hij hiervan: ‘Zonder het zelfinzicht dat ik hier heb gekregen was mij dat nooit gelukt. Dan was het helemaal misgegaan met mij.’ Een mooie manier om samen te investeren in de ontwikkeling van mensen.

Wat is jouw advies als het gaat om een tussenjaar?

Je moet een tussenjaar niet zien als het uitstellen van je keuze, maar vooral als een kans om te werken aan je persoonlijke ontwikkeling. Maatwerk, daar gaat het om. Je wilt zorgen dat jongeren zichzelf empoweren. Dat ze zich bewust worden van wat bij hen past en de drijfveren hebben om een geschikte opleiding te volgen of na de opleiding goed verder te gaan.

Daniëlle Vogels  is oprichter en directeur-bestuurslid van het TussenjaarKenniscentrum. Deze onafhankelijke stichting wil ervoor zorgen dat vanuit onderwijsinstellingen brede informatie wordt gegeven over de mogelijkheden, kansen en risico’s van een tussenjaar, als onderdeel van loopbaanoriëntatie en –begeleiding. We vroegen Daniëlle naar haar motivatie voor de oprichting van het kenniscentrum en haar ervaringen met jongeren bij de keuze van een studie of tussenjaar.

Daniëlle, een aantal jaren geleden was er nog geen centrale kennisplek voor tussenjaren. Welke eigen ervaring heeft jou op de gedachte gebracht om hier mee aan de slag te gaan?

“Als journalist interviewde ik jongeren. Ook heb ik een post hbo-opleiding tot jongerencoach in studiekeuzebegeleiding gevolgd en jongeren geholpen die gestopt waren tijdens hun studie. Als coach was ik niet primair gericht op het oplossen van hun problemen, maar juist om te zorgen dat ze hun eigen weg kunnen vinden in het leven. Ik heb zelf ook een tussenjaar gehad. Daar heb ik veel aan gehad om mijn studie aan de Radboud Universiteit succesvol af te ronden. Een tussenjaar kan de kans op studiesucces vergroten, maar brengt ook risico’s met zich mee.”

Hoe ben je je gaan oriënteren?

“Ik wilde jongeren niet alleen op basis van mijn eigen ervaring vertellen over de optie om een tussenjaar te nemen. Daarom ben ik me vanaf 2013 gaan verdiepen in wat er over bekend is. Ik zocht op internet naar het onderwerp tussenjaar en vond toen vooral reisorganisaties. Op wilweg.nl vind je info over een studie, stage of tussenjaar in het buitenland. Deze website is van Nuffic, een Nederlandse organisatie voor internationalisering in het onderwijs. Nuffic liet onderzoeksinstituut Researchned studenten in enquêtes vragen of zij een tussenjaar hadden gehad, wat zij in dat jaar hadden gedaan en wat zij daarvan vonden. Daaruit bleek dat één derde een tussenjaar benut om naar het buitenland te gaan. Dit verbaasde me.

Wat doet die andere twee derde dan? Na verder zoeken stuitte ik  op een website van een Amerikaanse organisatie die kennis vergaard en verspreid over wat ze daar een gap year noemen. Ik vroeg me af waarom hier bij ons niet meer over bekend is. In Amerika adviseren alle Ivy-League universiteiten een tussenjaar voorafgaand aan een studie. Harvard doet dit al tientallen jaren. Op de website van deze universiteit leggen bestuurders uit waarom zij dit doen en wat hun ervaringen zijn met studenten die een tussenjaar hadden.

Daarin schrijven zij onder meer dat ze zien dat veel scholieren en ouders de keuze voor een tussenjaar spannend vinden, omdat ze bang zijn voor een achterstand op leeftijdgenoten. Zij vinden het een taak van onderwijsprofessionals om jongeren en hun ouders hierbij te begeleiden. Omdat op veel Nederlandse scholen nog weinig tot geen aandacht aan dit onderwerp werd besteed maakte ik een toer langs decanenkringen om hen hierover te informeren. Samen met enkele onderwijsprofessionals ontwikkelde ik het TussenjaarKenniscentrum.’

Hoe zie jij de rol van de scholen?

“Brede voorlichting over de mogelijkheden en risico’s van een tussenjaar zou een standaard onderdeel moeten zijn van de loopbaan oriëntatie en begeleiding op scholen. Je moet het in elk geval als overweging kunnen meenemen. En de vraag stellen: hoe kan het eventueel helpen bij jouw ontwikkeling en bij de overstap naar het hoger onderwijs? Vaak worden de kansen en risico’s van een  tussenjaar niet goed bekeken.

Uiteindelijk heb je de stap genomen om het TussenjaarKenniscentrum op te richten. Hoe ging dat in zijn werk?

“Ik wilde een onafhankelijke organisatie voor advies over tussenjaren, met als basis: kennis vergaren en verspreiden. En dan niet alleen de positieve zaken belichten, maar ook de risico’s benoemen en aangeven hoe je deze kunt beperken. Ik wilde hiervoor eerst voet aan de grond krijgen bij het onderwijs. Nog steeds zijn er professionals die er negatief tegenover staan: ‘Hier leiden we toch niet voor op…’. In april 2016 heb ik mijn idee voorgelegd aan de maker van de blog Studiekeuzekind en oudervoorlichter van Wageningen University Hermien Miltenburg.

Vanuit de gedachte dat het hierbij om een maatschappelijk belang gaat mocht ik samen met haar op de universiteit een startbijeenkomst organiseren. We hebben het onderwerp benaderd vanuit allerlei invalshoeken. Aan ouders, scholieren en professionals hebben we de vraag gesteld wat zij ervan vonden. De Jonge Helden Academie was hier ook bij aanwezig. Vervolgens zijn we gaan praten bij de landelijke decanenverenigingen, omdat ze een overkoepelende blik hebben. Gelukkig was iedereen het er over eens: het is belangrijk dat er een onafhankelijke kennisinstantie voor tussenjaren komt. Uiteindelijk heb ik de stap genomen om de Stichting TussenjaarKenniscentrum op te richten. Zonder winstoogmerk en zonder externe financiering, zodat we echt objectief kunnen blijven.”

Hoe loopt het nu?

“Het TussenjaarKenniscentrum is in een rap tempo bekender geworden. Dit komt mede omdat de Rijksoverheid op haar website bij Tussenjaar nemen: wat moet ik regelen? verwijst naar de informatie op tussenjaarkenniscentrum.nl. We organiseren inmiddels twee keer per jaar een Tussenjaarbeurs, de volgende online op 23 en 24 juni. Met de workshop Tussenjaarplan helpen we jongeren bij het voorbereiden op hun keuzes en hoe ze de risico’s kunnen beperken. En we geven cursussen aan decanen en studieloopbaanbegeleiders, zodat zij hier ook zelf mee aan de slag kunnen.”

Wat is er bekend over het effect van een tussenjaar?

“Er is helaas nog niet veel wetenschappelijk onderzoek over. Samen met een hoogleraar van Universiteit Utrecht maakte ik een opzet voor een groot onderzoek, waar we helaas geen financiering voor konden vinden. Uit cijfers blijkt dat studenten die een tussenjaar hadden gemiddeld niet minder vaak uitvallen dan studenten die meteen doorstudeerden na havo, vwo of mbo. Maar het is niet bekend hoe het voor het tussenjaar met die jongeren ging, en wat zij in dat jaar hebben gedaan. Het is  wel duidelijk dat ouders een grote impact hebben bij de keuze van een tussenjaar en of dit positief uitpakt. Soms zitten ouders er teveel bovenop. Dit kan het risico vergroten dat het niet slaagt. Zeker ook als ouders in deze periode teveel financieel ondersteunen. Dit kan in het gezin natuurlijk een lastig punt zijn. De ervaring is dat vooral jongens niet zo actief en gemotiveerd zijn. Oh jé, denken ouders dan. Maar zeker dan  is pushen om te gaan studeren geen goed idee, omdat dit de kans op uitval vergroot. Een tussenjaar  kan ook voor hen de kans op studiesucces vergroten, afhankelijk van hoe dit wordt ingevuld.”

Zijn er verschillen tussen de opleidingsniveaus?

“Ongeveer de helft van de jongeren die een tussenjaar nemen, doet dit vanwege twijfel over studiekeuze. Maar een risico is dan dat je het aan het eind nog niet weet als je er niet mee aan de slag gaat. Veel havo- en vwo-leerlingen zijn zo bezig met het eindexamen dat ze niet de tijd en energie hebben om rustig na te denken en er zich op te oriënteren. Van havo/wvo gaat zo’n 17% niet aansluitend studeren. Een deel hiervan gaat werken. Uit een enquête van Researchned blijkt dat 1 op de 10 studenten in het hoger onderwijs een tussenjaar heeft gehad. Bij het mbo gaat nog een groter deel aansluitend niet studeren, maar dan heb je al een beroepsopleiding. Bij het hoger onderwijs stopt gemiddeld bijna één op de drie studenten in het eerste jaar en valt dan uit of switcht. Bij de universiteit is dat één op de vijfDaarom is het verstandig om op de middelbare school na te denken over de vraag of het wel verstandig is om meteen na het eindexamen in het hoger onderwijs te gaan studeren..”

Foto: De Jonge Helden Academie

Waarin verschilt de Jonge Helden Academie van de andere tussenjaarinitiatieven?

“Jonge Helden Academie doet het anders. Hier kom je één dag per week bij elkaar, de meeste programma’s zijn meerdere dagen. Bij de Jonge Helden Academie kun je er makkelijk nog iets naast doen, bijvoorbeeld werken.  Alle tussenjaarprogramma’s waar wij op onze website naar verwijzen duren minimaal drie maanden. Bij Jonge Helden Academie is het daarna flexibel, de andere hebben vaak een vaste looptijd.”

Tot slot, heb je nog een gouden tip?

“Ja, drie zelfs. Aan decanen: zorg dat je de optie van een tussenjaar onderdeel maakt van loopbaanoriëntatie en -begeleiding. Aan ouders: probeer discipline en doorzettingsvermogen te stimuleren, maar zorg ook dat je je kind zo min mogelijk beïnvloedt bij zijn of haar keuzes. En aan de leerling: het gaat er niet om wat anderen vinden, maar dat jij zelf kunt ontdekken wat bij jou past.”

Naast jongeren en jong volwassenen tot en met 26 jaar helpt de Jonge Helden Academie ook werknemers van organisaties bij hun persoonlijke ontwikkeling. Voor GWW-Ingenieurs (specialisten in grond-, weg- en waterbouw) verzorgt de Jonge Helden Academie zelfs de volledige screening van kandidaten en ontwikkeling van het personeel. We vroegen directeur Jaap van der Eerden en projectmanager en manager interne zaken Paul Keulen waarom zij hiervoor hebben gekozen en wat hun ervaringen zijn.

Hoe zijn jullie in contact gekomen met de Jonge Helden Academie?

Jaap: “2,5 jaar geleden was ik op bezoek bij de Jonge Helden Academie. Ik sprak er met Rogier van Aanholt, die zijn manier van denken deelde. Zijn visie sprak me meteen aan: ‘Iedereen deugt. Zet mensen in hun kracht’. Dit past precies bij onze mensgerichte organisatie. Wij zijn pragmatische ingenieurs.

Wat heeft jullie overtuigd om met de persoonlijke ontwikkelingstrajecten aan de gang te gaan?

Jaap: “In onze branche denk je al snel in termen van techniek. Rogier stelde ons de vraag: voor wie doe je het eigenlijk? Als je de mens centraal wilt stellen, dan begin je bij jezelf. Pas dan weet je waar je beter in bent, en waarin juist minder goed. De Jonge Helden Academie had al veel ervaring in dit soort trajecten met jongeren. Wij dachten, waarom zou dit ook niet met onze mensen kunnen? Hoe kunnen we het denken vanuit de mens integreren in onze organisatie? Waarom pas je wel of niet bij ons én bij je functie? Wat kunnen we doen om elkaar te versterken?”

Hoe zorgen jullie dat de programma’s van de Jonge Helden Academie aansluiten bij jullie eigen visie?

Paul: “Wij toetsen iedereen die bij ons werkt aan onze negen kernwaarden. Dit zijn: 1 Jezelf zijn, 2. Eerlijk, oprecht en direct, 3.Sociaal en gezellig, 4. Optimistisch, 5. Doorzetten en aanpakken, 6. Passie voor het vakgebied, 7. Zelfreflectie, 8. Fatsoen/netjes/beleefd en 9. Balans. De Jonge Helden Academie heeft alle medewerkers uitgebreid gescand en getest. Op basis hiervan zijn voor elke medewerker profielen opgesteld. Op deze manier weten we hoe we ze in hun kracht kunnen zetten. Ook potentiële nieuwe medewerkers toetsen we aan de kernwaarden. We hebben onze hele human resources aan de Jonge Helden Academie uitbesteed. Ze helpen bij de persoonlijke ontwikkeling van de medewerker en zorgen ervoor dat zij beter inzicht krijgen in waar ze echt goed in zijn en zich prettig bij voelen. En natuurlijk ook dat je kunt onderbouwen wat GWW eraan heeft. Juist met het kunnen benoemen van deze zaken maak je het echte onderscheid.”

Kun je beschrijven hoe zo’n traject verloopt?

Jaap: “Al onze tien medewerkers hebben meegedaan. Aanvankelijk wisten we niet wat ons te wachten stond. Eerst denk je dat zo’n test de heilige graal is. Maar al snel kom je erachter dat ook je opvoeding en historie jou mede hebben gevormd, en een rol spelen in wie je bent en hoe je leert en werkt. In het traject zijn we begonnen met sessies gericht op je eigen ontwikkeling. Pas daarna hebben de teamsessies plaatsgevonden. Eerst jezelf goed leren kennen, dan elkaar.”

Jaap: “Bij de Jonge Helden Academie zijn we begonnen met een zesdaagse sessie om het unieke potentieel van iedereen te ontdekken en een persoonlijke handleiding te ontwikkelen. Daarna hebben we vier sessies gevolgd om de context van met onze omgeving te onderzoeken. En tot slot twee dagen met wat dit betekent voor ons team en werk. In totaal heeft dit traject zo’n negen maanden geduurd. In eerste instantie hebben we dit met ons kernteam gedaan, de anderen zijn daarna aangehaakt. Bij ons tweewekelijks overleg hebben we steeds de leerpunten van de sessies besproken. En sollicitanten krijgen al tijdens de procedure een scan, zodat we meteen aan de voordeur weten of iemand bij ons past.”

Wat heeft het jullie al opgeleverd?

Jaap: “Het mooie is dat we dit nu meetbaar hebben gemaakt. Hiermee kunnen we vooruit. De Jonge Helden Academie werkt met 21 instrumenten om jouw persoonlijk profiel in kaart te brengen. Deze schakels vormen samen de volledige ketting. Alle punten hangen met elkaar samen. Uiteindelijk gaat het erom dat je duidelijkheid krijgt in waar je goed in bent en waar je energie van krijgt. En waarin je de grootste impact hebt op het team. Iedereen bekijkt ook de profielen van de anderen.”

Wat hebben jullie er zelf als persoon van geleerd?

Paul: “Mijn kracht ligt vooral in het structureren en plannen. Het proces dus. Tijdens mijn werk heb ik hier zo’n sterke focus op, dat ik voor andere zaken wel eens minder aandacht heb, bijvoorbeeld thuis alles goed ordenen. Ik weet nu beter waarin ik kan vastlopen. Het is definieerbaar. De Jonge Helden Academie doorgrondt dit en geeft ondersteuning om zaken die niet goed lopen blijvend op te lossen.”

Jaap: “Ik ben juist echt een type ondernemer. Niet zozeer van alles tot in de details structureren. Mijn passie is als het ware buiten spelen in de zandbak met water en modder. Gewoon kind zijn dus. Door de sessies weten we nu van iedereen wie ze zijn en wat ze willen en kunnen. Dit werkt door naar onze klanten. Zij voelen dit ook. We willen meer bieden dan alleen grond-, weg- en waterbouw expertise. Door iedereen van ons team in zijn kracht te zetten, verbeteren we ook de relatie met onze klanten en de prestaties van ons werk.”

Foto: De Jonge Helden Academie

Hoe trekken jullie deze mensgerichte benadering door naar de toekomst?

Jaap: “Wij zijn praktische ingenieurs waar de mens centraal staat. Voor ons iedereen een held. Om dit goed te doen beginnen we bij het fundament. We steken geen energie in mensen die niet bij ons passen. Nu werken we vanuit Dieren in Gelderland en Achlum in Friesland. We willen de komende jaren groeien, met dekking in heel Nederland. Groeien, maar wel met behoud van identiteit. We willen dichtbij de klant zijn en zo meerwaarde bieden. Als iedereen zichzelf kan zijn én ook nog eens goed in zijn vak is, dan hebben we een gouden team. We kennen elkaar van top tot teen.”

Tijdens ons gesprek komt jullie ‘kantoorhond’ er steeds bij zitten. Een prachtige Duitse Staande Korthaar. Is hij ook gescand door de Jonge Helden Academie?

Paul sluit lachend af: “Nee, dat niet. Maar onze Kaya voldoet wel aan een van onze belangrijkste kernwaarden: sociaal en gezellig!”

Zoon Youp

“Het begon met onze Youp, die begin 2020 achttien jaar was. Hij was gezakt voor de Havo. Om het vak Engels alsnog te halen, ging hij twee dagen in de week naar de Vavo in Nijmegen. Ook werkte hij twee dagen in de week. Intussen zou hij zich oriënteren op een vervolgstudie. Maar dat kwam er maar niet van. Begin 2020 zijn we samen naar enkele Open Dagen gegaan. We hebben van alles bekeken, zoals toegepaste psychologie en sociale opleidingen. Toch gaf dit Youp niet de prikkel om er zelf mee aan de slag te gaan. Bij een gespecialiseerd bureau heeft Youp een capaciteitstest gedaan voor een studiekeuze, maar dat was het geëigende traject.

Van de decaan op de middelbare school hebben we een presentatie gehad. Het was de mentor van Youp van Het Elzendaalcollege in Boxmeer die me attendeerde op de Jonge Helden Academie. Ik heb Youp de naam doorgegeven en aangegeven dat hij kan kijken of hij er een klik mee heeft. En dat had hij. Van meet af aan was hij er enthousiast over. Vorig jaar heeft hij er van maart tot en met juni één dag in de week doorgebracht. Het was goed te combineren met het werken. En hij is geslaagd voor de Havo.

Youp had aanvankelijk dus geen idee wat hij wilde, en had ook geen trek in de Open Dagen. Dankzij de Jonge Helden Academie is hij gaan nadenken over zichzelf, wat hem interesseert en wat het betekent als je gaat studeren.

Nu studeert hij Commerciële Economie aan de Fontys Hogeschool. Hij is echt heel serieus bezig met studeren. Hij stopt er veel tijd in en is erop gebrand om het eerste jaar te halen. Zo fanatiek, dat had ik nooit van hem verwacht.

De Jonge Helden Academie heeft hier zeker aan bijdragen. Al met al was het een vrij heftig traject. Aan het einde van de dag was hij vaak kapot. Het was heel confronterend voor hem. Hij sprak er weinig over. Als we het erover hadden, kapte hij het snel af. Het is sterk van de Jonge Helden Academie dat Youp het inzicht heeft gekregen om er zelf mee aan de gang te gaan. En nu goed weet waar zijn kracht ligt en wat bij hem past.”

Zoon Stijn

“Stijn was na zijn vwo-opleiding met een college sportbeurs voor een jaar naar Amerika gegaan. Vervolgens koos hij voor de Technische Natuurkunde aan de TU in Delft, omdat hij natuurkunde wel leuk vond. Hij had zich weinig georiënteerd. Na een half jaar heeft hij de studie vaarwel gezegd. Voor hem was dit té technisch. Dit ging ‘m niet worden.

In januari 2020 heeft Stijn ook contact gezocht met de Jonge Helden Academie. Dit zag hij wel zitten. We stelden voor om de broers Youp en Stijn niet in één groep te zetten. Er zat thuis al wat spanning tussen hen. Rogier van de Jonge Helden Academie gaf aan dit juist wél een goed idee te vinden. Zo kunnen ze elkaar immers beter leren begrijpen. Het is inderdaad zo gelopen. Hun relatie heeft een andere wending en intensiteit gekregen. Ze zijn beide in maart 2020 gestart.

Stijn heeft dus een heel ander voortraject gehad dan Youp. Hij is extraverter en meer open dan Youp. Stijn had zich georiënteerd op de opleiding aan het Koninklijk Instituut voor de Marine, maar twijfelde of het zou passen. Hij wist niet goed wat hij wilde. Hij zocht bevestiging om toch naar Den Helder te kunnen.

Het traject bij de Jonge Helden Academie was vooral gericht op wat voor persoon hij is. Hij heeft hier handvaten gekregen om bij KIM in Den Helder aangenomen te worden. Het was eigenlijk de bedoeling dat hij daar vorig jaar september al zou beginnen, maar de toelatingstests waren uitgesteld vanwege corona. Nu heeft hij het hele selectietraject doorlopen en kan hij er vanaf komende september aan de slag. Ik heb geen wetenschappelijk bewijs, maar ik denk echt dat de Jonge Helden Academie hem heeft geholpen om door de selectieprocedure te komen. Bij het Ministerie van Defensie waarderen ze het als je dit soort initiatieven neemt.”

Zoon Mees

“Mees, de tweelingbroer van Youp, is nu 19 jaar. Hij had een B-pakket en heeft Civiele Techniek gestudeerd aan de HAN in Arnhem. Hij was geïnteresseerd in zaken als bruggen en dijken. In het laatste jaar van de middelbare school had  hij zelfs op de HAN een aantal colleges gevolgd. In augustus, vlak voor de start van het tweede schooljaar, vertelde hij me plotseling: ‘Dit is het gewoon niet, ik stop’. Dat was natuurlijk een heel ongelukkig moment. Hij is meteen fulltime gaan werken.

Mede dankzij de positieve ervaringen van zijn broers volgt Mees nu ook de Jonge Helden Academie. Vanaf januari één dag in de week, gecombineerd met vier dagen werken. Dit loopt tot en met mei. Hij is zich nu druk aan het oriënteren. Nu bezoekt hij wel op eigen initiatief Open Dagen. Hij zoekt heel breed, zoals bij werktuigbouwkunde, verpleegkunde, medische hulpverlening, bedrijfskunde. Dit gaat prima. Van nature is hij wat meer introvert.

De Jonge Helden Academie heeft urgentie bij hem gecreëerd en hem vrijer laten worden. In tegenstelling tot zijn broers vertelt hij er heel veel over. Voor hem is dit een opluchting, een soort bevrijding dat hij zichzelf beter ontdekt heeft.”

Vader Jeroen

“Als betrokken vader kijk ik positief naar hoe mijn zoons zich mede door de Jonge Helden Academie hebben ontwikkeld. Het lukte alle drie niet om zich goed te oriënteren. Hun hoofd stond er niet naar om op onderzoek uit te gaan naar wat ze wilden na de middelbare school. Ze zijn nu intrinsiek gemotiveerd geraakt. Ik kan het niet wetenschappelijk onderbouwen, maar ik heb er een prettig gevoel bij.

Youp is vooral met zichzelf geconfronteerd. Voor hem was het traject best heftig. Uiteindelijk heeft hij een weloverwogen keuze gemaakt en is hij enthousiast aan zijn vervolgstudie begonnen. Voor Stijn was het vooral een bevestiging van zijn wens om naar de marine te gaan en het sterker voor de dag komen bij de tests. Hij had wel de power om naar Amerika te gaan, maar niet om zelf voor een studie te kiezen. Hij heeft het uiteindelijk wel allemaal zelf geregeld. En Mees is zich nu vanuit zichzelf volop aan het oriënteren op zijn toekomst. Mooi om te zien!

Ik heb ze alle drie vrij gelaten in hun keuze, maar heb wel met ze afgesproken dat ze ook de daad bij het woord moesten voegen. Serieus aanpakken dus. Positief van de Jonge Helden Academie is dat ze niet alleen helpen bij het zoeken naar een nieuwe studie. Het had ook iets heel anders kunnen zijn. Studie is niet zaligmakend. Het heeft alleen zin als je het zelf écht wilt.

Er zijn genoeg beroepen waarmee je een geweldig leven kunt hebben zonder een hele zware opleiding te hebben moeten volgen. En soms is het beter om even te wachten tot je echt aan een studie toe bent, ook al ben je dan iets ouder.”

Naast specifieke trajecten voor jongeren en jong volwassenen is de Jonge Helden Academie eind 2019 gestart met de zesdaagse ‘Herontdek jezelf in je loopbaan!’. Deze is onder meer bedoeld voor medewerkers van organisaties en mensen die op zoek zijn naar hoe ze zich verder kunnen ontwikkelen. Hanneke Sonderen, procescoördinator HBO-V deeltijd bij Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN), was één van de deelnemers van de eerste lichting. We vroegen haar naar haar ervaringen.

Hanneke, hoe ben je in contact gekomen met de Jonge Helden Academie?

Ik ken een van de oprichters Rogier van Aanholt uit de tijd dat hij docent en studieloopbaanbegeleider was bij de HAN. We spraken regelmatig met elkaar over hoeveel moeite het jongeren vaak kost om de juiste studiekeuze te maken. Vanuit mijn functie bij het HAN VoorlichtingsCentrum bleven we contact houden. De Jonge Helden Academie is actief bij diverse trajecten van de HAN, waaronder de Open Dagen, de studiekeuze events en interactieve sessies. Toen Rogier aangaf dat er een pilot voor volwassenen zou komen, heb ik mij direct aangemeld. Er speelde een reorganisatie bij de HAN. Dat was voor mij hét moment om goed na te denken over wat ik nou eigenlijk wilde, omdat ik niet goed wist over welke specifieke vragen ik moest nadenken. Ik ben helemaal blanco in de zesdaagse gestapt, zonder speciale verwachtingen.

Hoe verloopt zo’n zesdaagse? Wat doe en ervaar je zoal?

Je komt gedurende twaalf weken één dag per twee weken bij elkaar. Een prima frequentie. In de tussenliggende dagen kun je wat je hebt gehoord rustig laten bezinken. Op de eerste dag spreek je uit wat jouw verwachtingen zijn. Je geeft aan waar je voorkeuren liggen, wat je wil ontwikkelen en wat je valkuilen zijn. Na deze sessie heb je een goed beeld van de anderen en tijdens elke bijeenkomst leer je elkaar beter kennen. Dat werkt heel verhelderend. Op die manier kijken naar jezelf en ander heb ik nog niet eerder meegemaakt.

De Jonge Helden Academie werkt met een persoonlijk ontwikkelingsmodel met 21 elementen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen wat aangeboren en aangeleerd is bij mensen. Het idee is dat je je sterke punten verbetert en nog meer benut. En dat je beseft wat je bij jezelf niet of nauwelijks kunt veranderen. Een ruiter kan het karakter en talent van het paard natuurlijk niet aanpassen, maar kan het wel de juiste sturing geven.

Hoe zag jouw groep eruit?

In de zesdaagse sessie waren we met z’n drieën, allemaal met verschillende leeftijden, achtergronden en motivaties. Juist die totaal andere perspectieven maken het extra leerzaam en waardevol. Je leert wat hen drijft en bekijkt ze vanuit de 21 elementen. Waarom loop je elke keer vast op dezelfde punten en hoe kan ik dit herkennen en voorkomen?

Tot welk inzicht van jezelf ben je gekomen?

Bij mij was het punt dat ik heel veel dingen leuk vind, maar wat past het beste bij mij? Zo weet ik dat ik graag in een hecht team werk en heb ik geleerd wat mij onderscheidt van anderen. Sinds vorig jaar heb ik een andere baan bij de HAN. De ervaringen bij de Jonge Helden Academie deel ik ook met mijn collega’s, omdat dit bijdraagt aan het versterken van de onderlinge samenwerking. Het zou eigenlijk goed zijn als we met ons hele team het zesdaagse traject doorlopen. Ik ben hier echt super enthousiast over.

Heel waardevol is dat er een na-traject is met twee gesprekken. Marieke van Baars is erg goed in het stellen van de juiste vragen. Door je de spiegel voor te houden, leer je ontzettend veel over jezelf en de omgang met anderen. Het is ook niet alleen maar theorie. Ze motiveren je juist om hele concrete dingen op te pakken. Jou een spiegel voorhouden en daarmee jou bewust maken en je helpen om je gedrag in verschillende situaties juist in te zetten. Dat kan Rogier enorm goed.

Op de HAN heb je veel te maken gehad met mensen die voor belangrijke beslissingen in hun leven staan. Daarvoor kunnen zij van allerlei personen en organisaties begeleiding krijgen. Wat is er in jouw ogen uniek aan de Jonge Helden Academie?

De Jonge Helden Academie biedt zoveel meer waarde dan reguliere studie- of loopbaanbegeleidingstrajecten. Je herontdekt jezelf, maar leert ook hoe je anderen kunt (her)ontdekken en met allerlei situaties kunt omgaan. Ze gaan altijd uit van het positieve. Een aanrader voor iedereen, ongeacht wie je bent of wat je leeftijd is.

Heb je nog een tip voor verbetering?

Ze gebruiken voor de zesdaagse de naam ‘Herontdek jezelf in jouw loopbaan’. Ik vind dit eigenlijk te beperkt. Het is zoveel meer dan dit. Je ontdekt jezelf (en begrijpt gedrag van anderen) voor jouw eigen toekomst.